ธุรกิจการเกษตรบนพื้นที่สูงกับความยั่งยืน บทเรียนและข้อเสนอในการพัฒนา

เอกสารฉบับนี้ เป็นการสังเคราะห์จากงานวิจัย เรื่อง

“รูปแบบธุรกิจการเกษตรในพื้นที่สูงและการพัฒนาที่ยั่งยืน”

ได้รับทุนอุดหนุนวิจัยจากสำนักงานกองทุนสนับสนุนการวิจัย (สกว.) ภายใต้สัญญาเลขที่ RDG5920001

คำนิยม

การสนับสนุนทุนวิจัยและพัฒนาเพื่อสร้างองค์ความรู้และนวัตกรรม การนำผลงานวิจัยไปใช้ประโยชน์ พร้อมๆ กับการพัฒนาสร้างความเข้มแข็งให้แก่นักวิจัย ผ่านการบริหารจัดการงานวิจัยที่มุ่งเน้นให้เกิดประสิทธิภาพสูงสุด ตลอดจนผลักดันการพัฒนาระบบวิจัยของประเทศ เป็นพันธกิจที่สำนักงานกองทุนสนับสนุนการวิจัย (สกว.) ยึดมั่นและถือปฏิบัติ เพื่อขับเคลื่อนการพัฒนาประเทศบนพื้นฐานของการเติบโตอย่างยั่งยืน (Sustainable growth) ภายใต้แผนปฏิบัติการขับเคลื่อน “ประเทศไทย 4.0” โดยสร้างความสามารถในการแข่งขันของประเทศ สร้างความเท่าเทียมและเสมอภาคทางสังคม รวมถึงการเติบโตบนคุณภาพชีวิตที่เป็นมิตรต่อสิ่งแวดล้อม ภายใต้หลักปรัชญาเศรษฐกิจพอเพียง จากเป้าหมายการพัฒนาที่ยั่งยืน (Sustainable Development Goals: SDGs) ซึ่งคำนึงถึงการพัฒนาที่สมดุลทั้ง 3 มิติ กล่าวคือ เศรษฐกิจ สังคม และสิ่งแวดล้อม ประเทศไทยได้มีการพัฒนายุทธศาสตร์ของประเทศ เพื่อให้เกิดการพัฒนาที่ยั่งยืนในไทย รวมถึงมีกลไกขับเคลื่อน SDGs ในบริบทของไทยผ่านคณะกรรมการเพื่อการพัฒนาที่ยั่งยืน (กพย.) ซึ่ง สกว. เป็นหนึ่งในหน่วยงานของอนุกรรมการขับเคลื่อน

การศึกษาเรื่อง “รูปแบบธุรกิจการเกษตรในพื้นที่สูงและการพัฒนาที่ยั่งยืน” เป็นผลงานวิจัยของ ผศ.ดร.เขมรัฐ เถลิงศรี และ รศ.ดร.สิทธิเดช พงศ์กิจวรสิน มีความสอดคล้องกับประเด็น SDGs ในเป้าหมายที่ 2 ซึ่งเป็นการเตรียมความพร้อมด้านวิชาการให้กับภาคการเกษตรของไทย พร้อมๆ กับการอนุรักษ์ทรัพยากรสิ่งแวดล้อม อันจะนำไปสู่การพัฒนาที่ยั่งยืน ซึ่งสอดคล้องกับยุทธศาสตร์การวิจัยและนวัตกรรม 20 ปี (พ.ศ. 2560 - 2579) กล่าวคือ ยุทธศาสตร์การวิจัยและนวัตกรรมเพื่อการพัฒนาสังคมและสิ่งแวดล้อม พร้อมๆ กับการสานต่อแนวทางพระราชดำริของในหลวงรัชกาลที่ 9 ผู้ทรงริเริ่มโครงการช่วยเหลือและพัฒนาชุมชนบนพื้นที่สูง

เอกสารวิชาการฉบับนี้ เป็นการสังเคราะห์ผลการศึกษาจากโครงการวิจัยข้างต้น โดยมีสำนักประสานงาน “งานวิจัยเชิงนโยบายเกษตรและเสริมสร้างเครือข่ายงานวิจัยเชิงนโยบาย” สถาบันคลังสมองของชาติ เป็นบรรณาธิการ ซึ่ง สกว. ขอแสดงความชื่นชมและขอบคุณมา ณ โอกาสนี้

สกว. หวังว่างานสังเคราะห์ความรู้ด้านการออกแบบ “รูปแบบธุรกิจที่สามารถสร้างความยั่งยืนระยะยาว” ให้แก่เกษตรกรและชุมชนบนพื้นที่สูง ตลอดจนข้อเสนอแนะเชิงนโยบายนี้จะเป็นประโยชน์ในการจะนำไปสู่การพัฒนาสร้างแนวทางการสนับสนุน รวมถึงแรงจูงใจในการส่งเสริมการเกษตรเชิงอนุรักษ์ในประเทศต่อไป

ศาสตราจารย์นายแพทย์สุทธิพันธ์ จิตพิมลมาศ
ผู้อำนวยการ
สำนักงานกองทุนสนับสนุนการวิจัย

คำนิยม

สถาบันคลังสมองของชาติ ภายใต้มูลนิธิส่งเสริมทบวงมหาวิทยาลัยมีหน้าที่เพื่อตอบสนองต่อความต้องการของภาครัฐในการแก้ปัญหาและพัฒนาประเทศ ริเริ่มแนวคิดทางวิชาการใหม่ๆ เสนอต่อภาครัฐ อันนาไปสู่การพัฒนาเชิงรุกของประเทศ และรวมถึงสร้างความเข้มแข็งและขีดความสามารถในการแข่งขันให้แก่ภาคเอกชน โดยยุทธศาสตร์และทิศทางการดาเนินงานของสถาบันฯ ในช่วงปี พ.ศ. 2559 – 2563 คือ 1) หนุนเสริมเพื่อสร้างความเข้มแข็งของมหาวิทยาลัย 2) ใช้ประโยชน์จากพลังของบุคลากรอุดมศึกษาเพื่อการพัฒนาประเทศและสังคม และ 3) วิจัยเชิงนโยบายเพื่อพัฒนาระบบอุดมศึกษาและการพัฒนาประเทศ

จากยุทธศาสตร์การวิจัยเชิงนโยบาย ทางสถาบันฯ มีความร่วมมือกับสำนักงานกองทุนสนับสนุนการวิจัย (สกว.) ในการจัดตั้ง สำนักประสานงาน “งานวิจัยเชิงนโยบายเกษตรและเสริมสร้างเครือข่ายงานวิจัยเชิงนโยบาย” โดยมี รศ.สมพร อิศวิลานนท์ เป็นผู้ประสานงาน วัตถุประสงค์ส่วนหนึ่ง คือ เพื่อพัฒนาความรู้งานวิจัยเชิงนโยบายเกษตรให้เอื้อประโยชน์ต่อการนำไปใช้ตอบโจทย์ข้อปัญหาในมิติต่างๆ พร้อมทั้งยกระดับศักยภาพของนักวิจัยในสถาบันอุดมศึกษาให้มีความเชี่ยวชาญเฉพาะด้าน ตลอดจนถอดความรู้และเผยแพร่ความรู้จากงานวิจัยให้กับประชาคมกลุ่มต่างๆ

การจัดทำเอกสารวิชาการจากการสังเคราะห์ผลการศึกษาของโครงการวิจัยด้านนโยบายเกษตรที่ได้รับการสนับสนุนทุนวิจัยจาก สกว. ภายใต้การกำกับดูแลของสำนักประสานงานฯ เป็นช่องทางหนึ่งในการเผยแพร่ผลการศึกษาและข้อมูลของงานวิจัยให้ได้เกิดการใช้ประโยชน์ในวงกว้าง เอกสารฉบับนี้เป็นการนำเสนอผลการศึกษาเรื่อง “รูปแบบธุรกิจการเกษตรในพื้นที่สูงและการพัฒนาที่ยั่งยืน” ได้สรุปรูปแบบธุรกิจที่สามารถสร้างความยั่งยืนในระยะยาวให้กับชุมชนบนพื้นที่สูงของไทย ซึ่งสามารถสร้างแรงจูงใจที่ถูกต้องให้แก่เกษตรกร พร้อมๆ กับการส่งเสริมความยั่งยืนในการใช้ทรัพยากรธรรมชาติด้านอื่นๆ

สถาบันคลังสมองของชาติขอขอบคุณ สำนักงานกองทุนสนับสนุนการวิจัย (สกว.) ที่สนับสนุนการจัดพิมพ์และเผยแพร่ข้อความรู้ดังกล่าว ทางสถาบันฯ มีความยินดีและหวังเป็นอย่างยิ่งที่เอกสารฉบับนี้จะเป็นประโยชน์ต่อนิสิต นักศึกษาจากสถาบันอุดมศึกษา ผู้ที่สนใจ รวมถึงหน่วยงานที่เกี่ยวข้องจากภาครัฐในการใช้เป็นข้อมูลประกอบการกำหนดนโยบายเกษตรของประเทศต่อไป

รองศาสตราจารย์ ดร.พีรเดช ทองอำไพ
ผู้อำนวยการสถาบันคลังสมองของชาติ

คำนำผู้เขียน

เมื่อ 2 ปีก่อน ผู้เขียนได้รับการสนับสนุนจากสถาบันคลังสมองของชาติในการจัดพิมพ์หนังสือเรื่อง “ข้าวโพดเลี้ยงสัตว์กับการสูญเสียพื้นที่ป่า” ซึ่งถอดบทเรียนจากพื้นที่ที่ประสบผลสำเร็จในการลดการปลูกข้าวโพดเลี้ยงสัตว์จนสามารถคืนพื้นที่และฟื้นฟูป่าให้อยู่ในสภาพสมบูรณ์ได้ โดยบทสรุปของหนังสือได้นำเสนอองค์ประกอบ 3 ประการ ที่ทำให้การฟื้นฟูพื้นที่ประสบความสำเร็จและยั่งยืน โดยเฉพาะอย่างยิ่งในบริบทพิเศษที่คนอยู่กับป่า นั่นคือ “ผลตอบแทนต่อไร่สูงพอ ความรักความหวงแหนและให้สิทธิ์กับคนในพื้นที่ในการบังคับใช้กฎ”

ประเด็นคำถามที่อยู่ในใจผู้เขียนต่อมาหลังจากที่หนังสือเล่มแรกเสร็จสิ้นไป คือ การสร้างผลตอบแทนต่อไร่ให้สูงพอและยั่งยืนนั้น กลับเป็นกลไกที่ซับซ้อนและขึ้นกับปัจจัยภายนอกมากมาย สิ่งสำคัญที่กำหนดปริมาณและความยั่งยืนของผลตอบแทนคือลักษณะตลาดและแนวทางการดำเนินธุรกิจที่มารองรับพืชทางเลือก จะทำอย่างไรให้มีระบบธุรกิจที่สร้างรายได้สูงจากพื้นที่เกษตรขนาดเล็กและไม่บั่นทอนความรักความหวงแหน สิทธิ์ในการดูแลพื้นที่ของเกษตรกร หรือทำลายฐานทรัพยากรบนพื้นที่สูง จะทำอย่างไรให้พื้นที่ที่กำลังเจอวิกฤติจากข้าวโพดเลี้ยงสัตว์สามารถเปลี่ยนแปลงสู่สิ่งที่ดีขึ้นเหมือนกับพื้นที่ที่เคยถูกภัยคุกคามของฝิ่นและไร่เลื่อยลอยสามารถหลุดพ้นออกมาได้ ภายใต้การนำของโครงการหลวงตามแนวพระราชดำริด้านการพัฒนาของในหลวงรัชกาลที่ 9 เมื่อประกอบกับที่ผู้เขียนได้มีโอกาสฟัง รศ.สมพร อิศวิลานนท์ เล่าถึงเรื่องหลักการการลงทุนภาคเกษตรอย่างรับผิดชอบ หรือ Responsible Agriculture Investment: RAI ซึ่งไทยได้รับรองร่วมกันกับนานาประเทศเมื่อไม่นานมานี้และน่าจะมีบทบาทสำคัญในการกำหนดแนวทางการลงทุนภาคเกษตรของไทยในอนาคตเพื่อป้องกันการลงทุนด้านเกษตรที่ส่งผลร้ายต่อเกษตรกรรายย่อยหรือทำลายความยั่งยืนด้านเกษตรและความมั่นคงทางอาหารของชุมชน ทำให้เห็นว่า RAI อาจจะเป็นโอกาสสำคัญที่นโยบายระหว่างประเทศจะมีส่วนผลักดันการขยายฐานงานพัฒนาพื้นที่สูงตามแนวทางพระราชดำริ โดยมีผู้ดำเนินการหลักเป็นเกษตรกรเองหรือภาคธุรกิจเอกชนที่ได้ประโยชน์จากผลผลิตจากพื้นที่สูง เหตุผลทั้งหมดนี้ทำให้ผู้เขียนต้องการที่จะเข้าใจลักษณะการดำเนินธุรกิจการเกษตรบนพื้นที่สูงที่สอดคล้องกับการพัฒนาอย่างยั่งยืนให้ลึกซึ้งมากยิ่งขึ้น

หนังสือเล่มนี้ได้จากการสังเคราะห์องค์ความรู้ของผู้เขียนที่ได้จากการศึกษาวิจัยหลายโครงการเกี่ยวกับการเกษตรและการอนุรักษ์ป่าไม้บนพื้นที่สูง และเรียบเรียงเนื้อหาใหม่เพื่อให้ง่ายกับการทำความเข้าใจของผู้อ่านทั่วไป ผู้เขียนหวังเป็นอย่างยิ่งว่าหนังสือเล่มนี้จะมีส่วนในการนำเสนอเรื่องราววิวัฒนาการรูปแบบธุรกิจการเกษตรในพื้นที่สูง ความพยายามของชุมชนของเกษตรกรในการหาแนวทางธุรกิจที่ช่วยสร้างรายได้ แก้ข้อจำกัดของพื้นที่และรักษาฐานทรัพยากรในพื้นที่ที่มีความอ่อนไหวเชิงนิเวศเพื่อเป็นประโยชน์ในการออกแบบรูปแบบการลงทุนด้านเกษตรที่ไม่ทำลายความยั่งยืนของชุมชนฐานความมั่นคงทางอาหารและสิ่งแวดล้อมในพื้นที่สูง

เขมรัฐ เถลิงศรี
สิทธิเดช พงศ์กิจวรสิน

➥ เอกสารวิชาการสามารถดาวน์โหลดได้จากเอกสารแนบ (Attachments) ด้านล่างนี้

Attachments:
FileDescriptionDownloads
Download this file (RDG5920001_The_Academic_Document_No.13.pdf)RDG5920001เอกสารวิชาการหมายเลข 13 “รูปแบบธุรกิจการเกษตรใน... บทเรียนและข้อเสนอในการพัฒนา”150