คู่มือการบริหารจัดการน้ำแบบมีส่วนร่วมในระดับพื้นที่ ท่ากระสาว-ห้วยมะเฟือง จ.ระยอง

คำนำ

คนไทย กับ สายน้ำ มีสายสัมพันธ์ที่อิงแอบมายาวนาน สะท้อนได้จากวิถีการดำเนินชีวิตที่หลากมิติทั้งด้านการคมนาคม ขนบธรรมเนียมประเพณีและวัฒนธรรม ซึ่งล้วนเกี่ยวพันกับสายน้ำทั้งสิ้น อย่างไรก็ตาม ทุกสรรพสิ่งล้วนมีการเคลื่อนที่และเปลี่ยนแปลง เฉกเช่นเดียวกัน ด้วยสภาพสังคมและเศรษฐกิจของไทยได้ถูกขับเคลื่อนไปตามกระแสทุนโลก สายน้ำตามลำคลอง หนอง บึง ที่เคยไหลเลื้อยลงสู่แม่น้ำและไปสิ้นสุดที่อ่าวไทย ได้ถูกแปรเปลี่ยนแทนที่ด้วยถนนหนทางและบ้านเรือน อันเป็นการปิดฉากชีวิตคนริมน้ำไว้เบื้องหลัง

ทว่าแม้ “สายน้ำ” จะกลายเป็นคนแปลกหน้าของคนยุคปัจจุบัน แต่อิทธิพลของ “น้ำ” ต่อชีวิตคนไทยกลับมิลดน้อยถอยลงเลย ตรงกันข้ามคนไทยกว่าค่อนประเทศได้รู้จัก “น้ำ” มากขึ้น ผ่านประสบการณ์มหาอุทกภัยเมื่อปี 2554 ซึ่งถือเป็นภัยพิบัติที่สร้างความสูญเสียและเสียหายมากที่สุดติดอันดับ 4 ของโลก

ขณะที่ในช่วงฤดูแล้งของปี 2559 ที่ผ่านมา คนไทยทั้งประเทศต้องเผชิญกับวิกฤตภัยแล้ง ตามหัวเมืองใหญ่ต่างๆ ขาดแคลนน้ำกินน้ำใช้ บางพื้นที่ถึงขั้นเกิดข้อพิพาทแย่งชิงน้ำระหว่างภาคการเกษตร ภาคอุตสาหกรรม รวมถึงอุปโภคบริโภค ปรากฏการณ์ที่เกิดขึ้นนี้หากพิจารณาย้อนขึ้นไปก็จะพบว่า วิกฤตดังกล่าวล้วนเป็นผลลัพธ์ที่เกิดขึ้น ณ ปลายทางนั่นเอง

คำถามคือ แล้วเราจะสามารถจัดการวิกฤต “น้ำแล้ง” กับ “น้ำล้น” ซ้ำซากทุกปีที่ต้นทางกันอย่างไร?

สำนักงานกองทุนสนับสนุนการวิจัย (สกว.) องค์กรที่ทำหน้าที่สนับสนุนการสร้างองค์ความรู้โดยใช้กลไกการศึกษาวิจัยเพื่อนำไปใช้พัฒนาประเทศ ให้ความสำคัญต่อการจัดการทรัพยากรน้ำเป็นอย่างมาก จึงได้จัดทำ โครงการวิจัยเชิงยุทธศาสตร์ โดยมุ่งผลลัพธ์ตอบโจทย์ด้านความมั่นคงของทรัพยากรน้ำ ซึ่งสอดคล้องกับยุทธศาสตร์ชาติ 20 ปี (พ.ศ. 2560 - พ.ศ. 2579) ที่มีเป้าหมายการพัฒนาไปสู่ความยั่งยืน

ทั้งนี้ ชุดโครงการวิจัยระบบการวางแผนจัดการทรัพยากรน้ำเพื่อความมั่นคงระดับจังหวัด เป็นหนึ่งในชุดงานวิจัยเชิงยุทธศาสตร์ด้านน้ำของ สกว. ที่ศึกษาวิจัยการวางแผนบริหารจัดการน้ำให้เชื่อมโยงกับแผนพัฒนาจังหวัด โดยใช้กระบวนการวิจัยแบบมีส่วนร่วมกับทุกหน่วยงานที่เกี่ยวข้องรวมถึงภาคประชาชน ผ่านเวทีการพูดคุยและเรียนรู้ของพื้นที่ การร่วมวางแผนการจัดการฐานข้อมูลชุมชน (โดยเฉพาะในพื้นที่นอกเขตชลประทาน) กระทั่งน้ำมาสู่ข้อเสนอการจัดการน้ำของพื้นที่ ซึ่งนับเป็นผลงานวิจัยที่สามารถนำไปปฏิรูประบบการจัดการทรัพยากรน้ำของประเทศอย่างเป็นรูปธรรม

ผลสำเร็จของชุดโครงการวิจัยดังกล่าว ย้ำให้เห็นว่าการจัดการทรัพยากรน้ำระดับชาติจะประสบผลสำเร็จได้ จำเป็นต้องมองภาพรวมแหล่งน้ำทั้งประเทศและบูรณาการการมีส่วนร่วมของทุกหน่วยงานที่มีส่วนเกี่ยวข้องทั้งภาครัฐ ภาคเอกชน องค์กรปกครองส่วนท้องถิ่น และชุมชนในการบริหารจัดการทรัพยากรน้ำในท้องถิ่นของตนเอง และขยายผลไปสู่ระดับจังหวัดแล้วเชื่อมโยงเป็นเครือข่ายจากหนึ่งเป็นสอง จากสองเป็นสี่ จากสี่เป็นแปด จนครอบคลุม 76 จังหวัด ทั่วประเทศ

ด้วยเหตุนี้ สกว. จึงมีแนวคิดจัดทำคู่มือ 3 เล่ม ประกอบด้วย “คู่มือการบริหารจัดการน้ำแบบมีส่วนร่วมในระดับพื้นที่ (ท่ากระสาว-ห้วยมะเฟือง) จังหวัดระยอง” “คู่มือวิธีการจัดทำแผนบริหารจัดการทรัพยากรน้ำแบบมีส่วนร่วม จังหวัดนครศรีธรรมราช” และ “คู่มือกระบวนการพัฒนาการมีส่วนร่วมเพื่อบริหารจัดการน้ำในบริบท จังหวัดสมุทรสงคราม” โดยมีเนื้อหาจากการถอดบทเรียนในชุด โครงการวิจัยระบบการวางแผนจัดการทรัพยากรน้ำเพื่อความมั่นคงระดับจังหวัดจากพื้นที่นำร่อง 3 จังหวัดดังกล่าว ซึ่งมีลักษณะที่แตกต่างกัน

จังหวัดนครศรีธรรมราช เป็นพื้นที่ที่มีความโดดเด่นในเรื่องการนำกระบวนการมีส่วนร่วมมาใช้ในการจัดทำแผนบริหารจัดการทรัพยากรน้ำ ส่วนจังหวัดระยองมีลักษณะเด่นในการนำกระบวนการวิจัยมาใช้เป็นตัวเชื่อมประสานระหว่างพื้นที่ที่มีความขัดแย้งแย่งชิงน้ำ สำหรับจังหวัดสมุทรสงคราม เป็นพื้นที่ที่มีความเข้มแข็งของภาคประชาสังคม โดยผ่านกลไกการจัดกิจกรรมของนักวิจัยท้องถิ่น จนสามารถสร้างนวัตกรรมนำไปใช้ในพื้นที่ได้อย่างเป็นรูปธรรม

ลักษณะเด่นที่แตกต่างกันของทั้ง 3 จังหวัด อาจมีความคล้ายคลึงกับพื้นที่อื่นๆ ซึ่งสามารถนำ แนวทางในคู่มือฯ ไปปรับใช้ในการบริหารจัดการทรัพยากรน้ำในพื้นที่ของตนเพื่อแก้ไขปัญหาและสนองความต้องการของพื้นที่อย่างแท้จริง

ท้ายนี้ สกว. หวังเป็นอย่างยิ่งว่าคู่มือจัดทำแผนบริหารจัดการทรัพยากรน้ำชุมชน ทั้ง 3 จังหวัด จะสามารถใช้เป็นกรณีศึกษาและแหล่งข้อมูลสำหรับหน่วยงานที่เกี่ยวข้อง โดยเฉพาะผู้มีออำนาจตัดสินใจในการบริหารจัดการทรัพยากรน้ำชุมชนของประเทศ เพื่อตอบโจทย์พื้นที่ ลดความขัดแย้ง ลดความสูญเสีย รวมถึงความหวาดกลัว “น้ำแล้ง” กับ “น้ำล้น” ด้วยกลไกการมีส่วนร่วม เพื่อความมั่นคง มั่งคั่ง และยั่งยืน ของประเทศไทย

สำนักงานกองทุนสนับสนุนการวิจัย

Attachments:
FileDescriptionDownloads
Download this file (Water_Resource_Management_Manual-Rayong.pdf)Area Participation in Water Mgtคู่มือการบริหารจัดการน้ำแบบมีส่วนร่วมในระดับพื้นที่ ท่ากระสาว-ห้วยมะเฟือง จ.ระยอง1062