ความปลอดภัยในการใช้วัสดุนาโน

trfaward-20-04ปัจจุบันมีการนำนาโนเทคโนโลยีมาใช้ในการพัฒนาคุณภาพหรือเพิ่มมูลค่าผลิตภัณฑ์อย่างแพร่หลาย ส่งผลต่อการขับเคลื่อนเศรษฐกิจของประเทศ อย่างไรก็ดีข้อมูลผลกระทบต่อสุขภาพและสิ่งแวดล้อมจากผลิตภัณฑ์ที่มีแนวโน้มเข้าสู่ชีวิตประจำวันมากขึ้นนี้นับว่ายังมีไม่มากพอ งานวิจัยความปลอดภัยในการใช้วัสดุนาโน จึงมุ่งสร้างองค์ความรู้และฐานข้อมูลเกี่ยวกับความปลอดภัยดังกล่าวสำหรับการวางมาตรการจัดการ ผลที่ได้ คือ องค์ความรู้และข้อมูลผลกระทบต่อสิ่งแวดล้อมของผลิตภัณฑ์สิ่งทอที่มีอนุภาคนาโนซิลเวอร์เป็นองค์ประกอบ และคู่มือความปลอดภัยในการทำงานวิจัยเกี่ยวกับวัสดุนาโน รวมถึงจัดกิจกรรมการสื่อสารข้อมูลเพื่อสร้างความตระหนักรู้และขับเคลื่อนมาตรการความปลอดภัยนาโนเทคโนโลยีสู่สังคมในวงกว้าง เกิดผลกระทบต่อการวางมาตรการและการขับเคลื่อนนโยบายระดับประเทศอย่างเป็นรูปธรรม นับเป็นการเปลี่ยนแปลงที่สำคัญระดับประเทศในการคุ้มครองความปลอดภัยจากการใช้วัสดุนาโนและช่วยยกระดับคุณภาพชีวิตที่ดีให้แก่ประชาชน

ความสำคัญของงานวิจัย

ในปัจจุบันประเทศไทยได้มีการพัฒนานาโนเทคโนโลยีไปพร้อมๆ กับอารยประเทศและประสบความสำเร็จในการนำวัสดุนาโนในรูปแบบต่างๆ มาใช้งานโดยเฉพาะอย่างยิ่งในอุตสาหกรรมสิ่งทอ เครื่องใช้ไฟฟ้าและอิเล็กทรอนิกส์ สี เครื่องสำอางและอุตสาหกรรมทางการแพทย์ ส่งผลให้นาโนเทคโนโลยีได้เข้ามามีบทบาทในการขับเคลื่อนเศรษฐกิจของประเทศ อย่างไรก็ดีจากหลักฐานทางวิทยาศาสตร์ที่บ่งชี้ถึงความเสี่ยงและอันตรายในการได้รับวัสดุนาโนของมนุษย์และสิ่งแวดล้อมได้มีการค้นคว้าและรายงานถึงความเป็นพิษของวัสดุนาโนมากขึ้นตามลำดับ การได้รับวัสดุนาโนนี้อาจเกิดขึ้นได้กับนักวิทยาศาสตร์ผู้ค้นคว้าวิจัย คนทำงานในโรงงานอุตสาหกรรมที่ผลิตผลิตภัณฑ์นาโน ผู้นำผลิตภัณฑ์ไปใช้งาน ตลอดจนประชาชนทั่วไปที่อาจได้รับวัสดุนาโนจากการปนเปื้อนในน้ำ พืช และสิ่งแวดล้อม ดังนั้นการกำหนดแนวทางในจัดการวัสดุนาโนที่เหมาะสมเพื่อให้มีความปลอดภัยในการใช้งาน รวมไปถึงการป้องกันการปนเปื้อนของวัสดุนาโนต่อสิ่งแวดล้อมและการกำหนดวิธีการที่เหมาะสมในการผลิต การจัดเก็บ การขนส่ง ตลอดจนการกำจัดผลิตภัณฑ์ที่มีวัสดุนาโนหลังจากการใช้งานจึงมีความจำเป็นอย่างยิ่ง

 

การดำเนินการวิจัย

งานวิจัยความปลอดภัยในการใช้วัสดุนาโน มีจุดมุ่งหมายเพื่อสร้างองค์ความรู้และฐานข้อมูลเกี่ยวกับการใช้วัสดุนาโนและการจัดการความปลอดภัยสำหรับการวางแนวนโยบายหรือมาตรการจัดการการใช้วัสดุนาโนของประเทศ มีงานวิจัยย่อยประกอบด้วย โครงการวิจัย “การจัดทำแนวทางการปฏิบัติสำหรับงานวิจัยด้านนาโนวิทยาศาสตร์และนาโนเทคโนโลยี” เพื่อนำแนวทางที่ได้มาใช้ในการดำเนินการวิจัยของมหาวิทยาลัยและหน่วยงานวิจัยต่างๆ โครงการวิจัย “การทดสอบความเป็นพิษ การสะสม และการเพิ่มปริมาณทางชีวภาพในระบบนิเวศทางน้ำของอนุภาคเงินระดับนาโนที่เป็นองค์ประกอบในเนื้อผ้า” และโครงการวิจัย “การทดสอบความเป็นพิษต่อสุขภาพและสิ่งแวดล้อมของสิ่งทอที่มีอนุภาคนาโนซิลเวอร์เป็นองค์ประกอบอยู่ในเนื้อผ้า” เพื่อให้ได้องค์ความรู้และข้อมูลผลกระทบต่อสิ่งแวดล้อมของผลิตภัณฑ์สิ่งทอที่มีอนุภาคเงินระดับนาโนเป็นองค์ประกอบ

และจากการดำเนินการวิจัยนี้สามารถผนวกตัวแทนหน่วยงานภาครัฐที่แตกต่างกันและหลากหลายสาขา และสามารถสร้างองค์ความรู้ และข้อมูลที่นำไปใช้ในกิจกรรมการสร้างความตระหนักและการขับเคลื่อนหน่วยงานภาครัฐ ให้มีการนำมาตรการเบื้องต้นไปปฏิบัติงานด้านการจัดการความปลอดภัยวัสดุนาโนโดยผ่านการดำเนินโครงการ “การประชุมเรื่องความปลอดภัยของนาโนเทคโนโลยีและวัสดุนาโนเพื่อสร้างความเข้าใจและความตระหนักรู้ในการกำหนดมาตรการจัดการ” ซึ่งมุ่งเป้าในการร่วมกันวิเคราะห์และสังเคราะห์ข้อมูลและสถานการณ์การใช้วัสดุนาโนในประเทศไทยร่วมกัน นำไปสู่การสร้างมาตรการเบื้องต้นเชิงนโยบายของหน่วยงานภาครัฐ และการขับเคลื่อนหน่วยงานภาครัฐที่เกี่ยวข้องกับการจัดการความปลอดภัยวัสดุนาโน เพื่อผลักดันให้มีการดำเนินการตามมาตรการเบื้องต้นในการจัดการความปลอดภัยของวัสดุนาโนของประเทศ

 

ผลที่ได้จากการวิจัย

1) แนวปฏิบัติสำหรับงานวิจัยด้านนาโนวิทยาศาสตร์และนาโนเทคโนโลยี ซึ่งอยู่ในรูปของคู่มือความปลอดภัยในการทำ งานวิจัยเกี่ยวกับวัสดุนาโน มีเนื้อหาครอบคลุมการวางนโยบายการบริหารของหน่วยงานวิจัย ซึ่งประกอบด้วย คำแนะนำ และข้อปฏิบัติในการทำงานเพื่อให้เกิดความปลอดภัยตั้งแต่การนำวัสดุนาโนเข้ามาในห้องปฏิบัติการ การครอบครอง การใช้งาน การจัดการของเสีย รวมถึงการให้ความรู้แก่บุคลากร

2) ข้อมูลระดับความเป็นพิษเชิงนิเวศวิทยาของอนุภาคเงินระดับนาโน และโมเดลทดสอบความเป็นพิษ

3) วิธีการวิเคราะห์ปริมาณอนุภาคเงินระดับนาโนที่พบในสิ่งทอและน้ำหลังการซักสิ่งทอ ที่มีความแม่นยำ

 

การนำผลงานวิจัยไปใช้ประโยชน์

คู่มือความปลอดภัยในการทำงานวิจัยเกี่ยวกับวัสดุนาโน ได้มีการเผยแพร่สู่มหาวิทยาลัย โรงเรียน สำนักงานคณะกรรมการการอุดมศึกษา หน่วยงานวิจัยต่างๆ ของรัฐ เช่น กรมควบคุมมลพิษ กรมส่งเสริมคุณภาพสิ่งแวดล้อม กระทรวงศึกษาธิการ สำนักงานคณะกรรมการอาหารและยา สำนักงานคณะกรรมการคุ้มครองผู้บริโภค เป็นต้น เพื่อนำไปงานตามวัตถุประสงค์ของแต่ละหน่วยงาน การเผยแพร่ได้รับการตอบรับเป็นอย่างดี และมีการเชิญคณะทำงานไปบรรยายเพิ่มเติม ได้แก่ กรมวิทยาศาสตร์การแพทย์ ห้องปฏิบัติการของมหาวิทยาลัยและบริษัทเอกชน

2) มีการจัดตั้งคณะทำงานที่เกี่ยวข้องกับความปลอดภัยของวัสดุนาโนของหน่วยงานภาครัฐ ดังนี้ ศูนย์นาโนเทคโนโลยีแห่งชาติ ได้จัดตั้งคณะอนุกรรมการด้านความปลอดภัยและการบริหารความเสี่ยงด้านนาโนเทคโนโลยี และจัดตั้งคณะทำงานจัดทำ คู่มือความปลอดภัยด้านนาโนเทคโนโลยี ในปี 2554 และจัดทำฐานข้อมูลความปลอดภัยวัสดุนาโน (Nano-safety Database) ในปี 2555และ สำนักงานคณะกรรมการอาหารและยา ได้มีการจัดตั้งคณะทำงานพัฒนาและกำหนดแนวทางการกำกับดูแลประสิทธิภาพและความปลอดภัยของผลิตภัณฑ์สุขภาพนาโน และจัดทำคู่มือ “ความรู้เบื้องต้นในการขออนุญาตผลิตภัณฑ์สุขภาพนาโนสำหรับผู้ประกอบการ” ในปี 2556

3) การดำเนินการในการสนับสนุนทุนวิจัยที่เกี่ยวข้องกับความปลอดภัยนาโนเทคโนโลยีของสำนักงานคณะกรรมการวิจัยแห่งชาติ ได้มีการระบุถึงงานวิจัยที่จะขอทุนในหัวข้อกลุ่มการสร้างนวัตกรรมใหม่ซึ่งรวมนาโนเทคโนโลยีด้วยว่าควรมีการศึกษาถึงความปลอดภัยของเทคโนโลยีร่วมด้วยและจัดให้ประเด็นนี้เป็นส่วนสำคัญส่วนหนึ่งในการพิจารณาให้ทุน ตั้งแต่ปี 2555 เป็นต้นมา

4) เกิดเครือข่ายงานวิจัยด้านความปลอดภัยวัสดุนาโนร่วมของสามหน่วยงานหลัก คือ ศูนย์นาโนเทคโนโลยีแห่งชาติ มหาวิทยาลัยนเรศวร และ จุฬาลงกรณ์มหาวิทยาลัย ร่วมกับมหาวิทยาลัยอื่นๆ และมีการผนวกความปลอดภัยของวัสดุนาโนเข้าไปเป็นส่วนหนึ่งของการประกันคุณภาพการศึกษาระดับมหาวิทยาลัย เพื่อให้เกิดความปลอดภัยจากวัสดุนาโนในการดำเนินกิจกรรมการเรียนการสอนของมหาวิทยาลัย

 

จุดเด่นของงานวิจัย

งานวิจัยนี้เป็นงานวิจัยเชิงสาธารณะที่ครบองค์ประกอบ เริ่มตั้งแต่กรอบแนวคิดของการวิจัยที่ใช้หลักการของการป้องกันไว้ล่วงหน้า (precautionary) ในการคุ้มครองสุขภาพและสิ่งแวดล้อมให้กับผู้บริโภคและประชาชน มีกระบวนการสร้างองค์ความรู้และข้อมูลผลกระทบต่อสิ่งแวดล้อมอย่างเป็นวิทยาศาสตร์ของผลิตภัณฑ์นาโน เกิดผลผลิตที่เป็นรูปธรรม คือ แนวทางการปฏิบัติสำหรับงานวิจัยด้านนาโนเทคโนโลยี ในรูปแบบของคู่มือความปลอดภัยในการทำงานวิจัยเกี่ยวกับวัสดุนาโน มีกลไกของการขับเคลื่อนเพื่อเสริมสร้างความเข้าใจและความตระหนักถึงความสำคัญของการใช้มาตรการความปลอดภัยในการใช้วัสดุนาโนควบคู่ไปกับการพัฒนานาโนเทคโนโลยี เกิดผลลัพธ์ที่เป็นประโยชน์ และมีผลกระทบสำคัญจากงานวิจัย คือ เกิดการวางมาตรการและการขับเคลื่อนนโยบายด้านความปลอดภัยนาโนเทคโนโลยีระดับประเทศอย่างเป็นรูปธรรม ตามแผนยุทธศาสตร์ด้านความปลอดภัยและจริยธรรมนาโนเทคโนโลยี (พ.ศ. 2555 - 2559) นับเป็นการเปลี่ยนแปลงที่สำคัญระดับประเทศในการคุ้มครองความปลอดภัยของการใช้วัสดุนาโนทำให้เกิดการยกระดับคุณภาพชีวิตที่ดีให้แก่ประชาชน

หัวหน้าโครงการ

trfaward-20-03

รศ. ดร.พวงรัตน์ ขจิตวิชยานุกูล

คณะวิศวกรรมศาสตร์ มหาวิทยาลัยนเรศวร

trfaward-20-02

รศ. ดร.ตุลวิทย์ สถาปนจารุ

คณะสิ่งแวดล้อม มหาวิทยาลัยเกษตรศาสตร์

trfaward-20-04

ดร.ณัฐพันธุ์ ศุภกา

ศูนย์นาโนเทคโนโลยีแห่งชาติ สำนักงานพัฒนาวิทยาศาสตร์และเทคโนโลยีแห่งชาติ