จากเครื่องมืองานวิจัยท้องถิ่นสู่เครื่องมือผู้นำระดับหมู่บ้านและชุมชน

           re2556-126การทำแผนที่วงใน แผนที่วงนอก แผนที่ทรัพยากร เส้นแบ่งเวลาและการศึกษาประวัติศาสตร์จากคำบอกเล่า ล้วนเป็นเครื่องมือวิจัยที่ใข้ในการดึงความรู้ที่อยู่ในตัวชาวบ้านให้ออกมาเป็นความรู้ที่แลกเปลี่ยนเรียนรู้ร่วมกัน วิเคราะห์สาเหตุ และหาแนวทางการจัดการแก้ปัญหาบนฐานความรู้ของชาวบ้านผู้เป็นเจ้าของปัญหา นำไปสู่การแก้ปัญหาการขาดแคลนน้ำและการแก้ปัญหาความขัดแย้งภายในชุมชนโดยผู้นำชุมชน

 

          พื้นที่ชุ่มน้ำเวียงหนองหล่มเป็นพื้นที่ชุ่มน้ำขนาดใหญ่ตั้งอยู่เขตติดต่อระหว่างอำเภอแม่จัน และอำเภอเชียงแสน จังหวัดเชียงราย มีเนื้อที่รวมกว่า 20,000 ไร่ เป็นพื้นที่ชุ่มน้ำที่สำคัญแห่งหนึ่งของจังหวัดเชียงราย (และรอการอนุมัติให้เป็นพื้นที่ชุ่มน้ำโลกตามอนุสัญญาแรมซาร์)

 

          การพัฒนาตามระบบทุนนิยมในปัจจุบันที่เน้นการบริโภค การแข่งขันและการผลิตเพื่อจำหน่ายได้รุกคืบเข้ามาสู่ชุมขนในพื้นที่ชุ่มน้ำเวียงหนองหล่มอย่างต่อเนื่องตั้งแต่ปี พ.ศ. 2512 จนถึงปัจจุบันทำให้สภาพแวดล้อมของพื้นที่ชุมชนได้เปลี่ยนแปลงไปอย่างมาก ทั้งวิถีชีวิต การเปลี่ยนพื้นที่ถือครองกรรมสิทธิ์ที่ดินที่เปลี่ยนจากชาวบ้านเป็นนายทุน ตลอดจนการเปลี่ยนรูปแบบอาชีพจากเดิมเน้นการหาสัตว์น้ำการเลี้ยงสัตว์ การเก็บผัก ปลูกข้าว มาเป็นการปลูกพืชเชิงเดี่ยวมากขึ้น เช่น การปลูกแตงโม ส้ม สัปปะรด ยางพารา เป็นต้น จึงก่อให้เกิดความต้องการใช้น้ำที่เพิ่มปริมาณมากขึ้น ทำให้เกิดปัญหาการขาดแคลนน้ำและนำไปสู่ปัญหาความขัดแย้งจากการแย่งชิงน้ำมากขึ้น

          ปัญหาที่เกิดขึ้นยังไม่มีหน่วยงานหรือคนในชุมชนเจ้ามาร่วมกันแก้ไข ดังนั้นกลุ่มชุมชนที่ได้รับผลกระทบอย่างมาก ได้แก่ กลุ่มผู้เลี้ยงควาย กลุ่มผู้เก็บผักจากพื้นที่ชุ่มน้ำ และกลุ่มเกษตรกรที่ปลูกข้าว จึงเกิดความตระหนักในการแก้ไขปัญหาการขาดแคลนน้ำและต้องการลดปัญหาความขัดแย้งในการแย่งชิงน้ำหระว่างกลุ่มผู้เลี้ยงควาย กลุ่มผู้ทำการเกษตร และกลุ่มนายทุนในพื้นที่ โดยต้องการนำกระบวนการวิจัยเพื่อท้องถิ่นเข้ามาเป็นเครื่องมือในการหาทางแก้ไขปัญหาดังกล่าวอย่างมีส่วนร่วมของผู้มีส่วนได้ส่วนเสียของทั้ง 4 ตำบล

          โครงการวิจัย แนวทางการจัดการทรัพยากรแหล่งน้ำอย่างมีส่วนร่วมของประชาชนในพื้นที่ชุ่มน้ำเวียงหนองหล่ม อำเภอแม่จัน และอำเภอเชียงแสน จังหวัดเชียงราย มีนายรัฐกุล เกสรหอม เป็นหัวหน้าโครงการมีเป้าหมายเพื่อเปิดโอกาสให้ประชาชนในชุมชนรอบพื้นที่ชุ่มน้ำเปลี่ยนบทบาทจากผู้ถูกวิจัย และ/หรือ ผู้ถูกชี้นำ/สั่งการในโครงการพัฒนาต่างๆ ให้เป็นผู้วิจัยเพื่อหาคำตอบและกำหนดแนวทางการพัฒนาได้ด้วยตนเอง โดยเฉพาะการจัดการพื้นที่ชุ่มน้ำเวียงหนองหล่มซึ่งเป็นฐานทุนที่สำคัญของชุมชนที่ตั้งถิ่นฐานอยู่โดยรอบมานานกว่า 200 ปี ดังนั้นหัวใจสำคัญในการดำเนินการจึงมุ่งหนุนเสริมให้ชาวบ้านให้ชาวบ้านได้เป็นเจ้าของคำถามการวิจัยและมีเครื่องมือที่จะหาคำตอบการวิจัยได้โดยง่าย ไม่ซับซ้อนแต่มีความถูกต้อง มาจากแหล่งข้อมูลที่หลากหลายและเชื่อถือได้ ซึ่งจะนำไปสู่การตัดสินใจกำหนดแนวทางการพัฒนาต่างๆ ได้อย่างมีประสิทธิภาพ

          การใช้แผนที่ทรัพยากร เป็นเครื่องมือในการทำแผนที่ทรัพยากรน้ำ เพื่อวิเคราะห์สาเหตุ และแนวทางการจัดการแหล่งน้ำบนฐานความรู้ของชาวบ้านผู้เป็นเจ้าของปัญหาบทเรียนดังกล่าว สถาบันการศึกษา และงานจัดการทรัพยากรธรรมชาติและสิ่งแวดล้อม มหาวิทยาลัยแม่ฟ้าหลวง นำไปใช้การทำโครงการฝึกอบรมเชิงปฏิบัติการ การสร้างผู้นำด้านสิ่งแวดล้อมในระดับหมู่บ้านและชุมชน โดยถ่ายทอดบทเรียนการใช้เครื่องมืองานวิจัยเพื่อท้องถิ่น โดยเฉพาะการทำเส้นแบ่งเวลาประวัติศาสตร์ชุมชน การทำแผนที่วงนอก และการทำแผนที่ทรัพยากรน้ำให้กับผู้เข้ารับการอบรมนำไปใช้ประโยชน์ในชุมชนท้องถิ่นของตนต่อไป